Անազատությունից՝ անորոշություն․ նախկին բանտարկյալները բախվում են խտրականության եւ խնդիրների

Անազատությունից՝ անորոշություն․ նախկին բանտարկյալները բախվում են խտրականության եւ խնդիրների
Անազատությունից՝ անորոշություն․ նախկին բանտարկյալները բախվում են խտրականության եւ խնդիրների
Հեղինակ MediaLab

Քրեակատարողական հիմնարկում (ՔԿՀ) շուրջ 5 տարի պատիժը կրելուց հետո 47-ամյա Վարուժան Բարսեղյանը (անուն, ազգանունը փոխված է) վերադարձավ ազատության՝ հույս ունենալով կյանքը վերսկսել առանց նոր սխալների, գտնել աշխատանք և ապրել ընտանեկան ջերմությամբ շրջապատված:

Մինչդեռ հասարակության՝ այդ թվում գործատուների խտրական վերաբերմուքն ու մերժողական մոտեցումը, դրդեց նրան արտագաղթելու երկրից:

«Վիվասելում ախրաննիկի գործ կար, ուզում էի աշխատել, չստացվեց ասեցին վրեդ դատվածություն կա, տենց գործերի համար խանգարում է: Հիմնական աշխատանք չունեմ, բայց պատահում է, որ բանվորություն եմ անում, մի երկու կոպեկ են տալիս: Մեքենա էի առել ու տաքսու տակ  դրել, բայց որ իմանում էին ինչ անցյալ եմ ուեցել, էլ չէին նստում: Փոքր քաղաքում ապրելն էլ իր դժվարություններն ունի: Հիմա Ռուսաստան եմ գնում գալիս»,-«Մեդիալաբին» պատմում է Բարսեղյանը:

Իրավապաշտպանները բարձրաձայնում են, որ Հայաստանում չկա պետական քաղաքականություն նախկին դատաապարտյալների վերաինտեգրման, աշխատանքային զբաղվածության խնդիրների լուծման համար:

«Այսինքն ազատ արձակվելուց հետո այս անձիք հայտնվում են միայնակի կարգավիճակում, չեն իմանում ում դիմել և ինչ անել, իսկ շատերին պարզապես չեն ընդունում աշխատանքի հենց դատվածություն ունենալու պատրվակով: Դրա հետևանքով  հնարավոր է անձը նորից դիմի գողության կամ ուղղակի լքի երկիրը»,-ասում է Հայաստանի Հելսինկյան կոմիտեի փաստաբան, ՔԿՀ-ներում վերահսկողություն իրականացնող դիտորդական խմբի անդամ Ռոբերտ Ռևազյանը, ով նաև զեկույցի հեղինակներից մեկն է։

Ըստ Հայաստանի Հելսինկյան կոմիտեի 2013-ին հրապարակած զեկույցի, որի շրջանակում հարցում է իրականացվել 33 նախկին դատապարտյալի միջև, պարզ է դառնում, թե այդ անձիք ինչ խոչընդոտների և խտրական վերաբերմունքի են արժանանում ազատ արձակվելուց հետո ինչպես ընտանիքի և հասարակության կողմից, այնպես էլ գործատուների:

Հարցվածներից մեկը պատմում է, որ ազատություն ստանալուց հետո ամենածանրը աշխատանք չգտնելն էր.

«Ես բանկային համակարգից էի գնացել, որտեղ նորից վերադարձ չկար, և չնայած ինձ չէին արգելել իմ գործունեությամբ զբաղվել, պատիժ չէին սահմանել, բայց համենայն դեպս, այդ բնագավառ նորից մուտք գործելն արդեն անհնարին էր: Բնական է՝ թույլտվություն չէր լինելու, ես էլ չփորձեցի անգամ դիմել»:

Նախկին դատապարտյալներից մյուսը խոստովանում է, որ հիմնական աշխատանք չունի, երբեմն շինարարությամբ է զբաղվում.

«Կաֆել եմ կպցնում: Սկզբից, որ կաֆելի գործ սկսեցի անել, մարդիկ զարմացան, որ ես կարամ աշխատեմ ու կաֆել կպցնեմ, ասին, յա՞, էս դու՞ ես»:

Հարցվածներից 6-ը պատասխանել են, որ չեն աշխատում, 7-ը նշել են, որ աշխատանք ձեռք բերելուց հանդիպել են խոչընդոտների, դատվածությունն ազդել է և ստիպված փոխել են աշխատանքի բնույթը,  5-ը հարցին չեն պատասխանել, իսկ մնացածը նշել են, որ աշխատում են և որևէ խնդիր չեն ունեցել:

Ռևազյանը, ով նաև զեկույցի հեղինակներից է, նշում է, որ անձի նախկինում դատապարտված լինելը որոշակի անվստահության մթնոլորտ է ստեղծում գործատուների մոտ:

«Օրինակ, եթե անձը  գողության համար է դատապարտվել, նրան կխուսափեն  խանութում վաճառող ընդունել:  Այդ հանգամանքը կարող է միանշանակ դիտվել անվստահություն գործատուի կողմից: Բայց խնդիրը նաև նրանում է, որ տարիներ շարունակ ազատազրկված լինելով, դատապարտյալները կորցնում են մասնագիտական շատ հմտություններ և չեն կարողանում բավարարել այսօրվա շուկայի պահանջները: Այսինքն դա կախված է ոչ միայն գործատուից, այլև անձի մասնագիտական որակներից»,-հավելում է Ռևազյանը:

«Սոցիալական արդարություն» ՀԿ-ի ղեկավար Արշակ Գասպարյանն ասում է, որ խնդիրը եռակողմ է և կապված է ինչպես խտրականության դրսևորման և գործատուի կողմից մասնագիտական որակների պահանջի հետ, այնպես էլ որոշ դատապարտյալների մասնագիտական հմտությունների և կրթության բացակայության հետ:

«Մարդիկ, ովքեր տարիներ շարունակ մեկուսացված են եղել հասարակությունից, կոլեկտիվի ու աշխատանքային որևէ հարաբերությունից, որոշ դեպքերում, նաև ընտանիք ունենալու հնարավորությունից, իհարկե հանդիպում են լուրջ խնդիրների ազատ արձակվելուց հետո։ Ցավով պետք է նշել, որ նախկին ազատազրկվածին աշխատանքի չընդունելու դեպքերը սակավաթիվ չեն։ Խտրականության դրսևորման հենքերից մեկը հենց հանցագործություն կատարելու համար դատապարտված լինելն է, հասարակությունում տարածված «հանցագործի» պիտակը, որը դրսևորվում է մտավախությամբ, թե տվյալ անձը կարող է կրկին անգամ կատարել հանցագործություն, այս անգամ արդեն իր աշխատավայրից՝ «գործատուի մոտից»»,- «Մեդիալաբին» ասում է Գասպարյանը:

Խտրականության հաջորդ հենքը, ըստ Գասպարյանի, դատապարտյալների կրթության և մասնագիտության ցածր որակն է կամ բացակայությունը։

«Հանցագործության պատճառականությունը պայմանավորված է նաև կրթական ցածր աստիճանով կամ դրա բացակայությամբ։ Ուստի այս ցուցիչը ևս հաճախ շահարկվում է գործատուների կողմից՝ հատկապես ազատարզրկան վայրերից վերադարձածներին աշխատանքի ընդունելու հարցը քննարկելիս»,-ընդգծում է Գասպարյանը։

ՀՀ-ում գործում է 12 ՔԿՀ: Ըստ Արադարադատության նախարարության Քրեակատարողական վարչության պաշտոնական տվյալների՝ ներկայումս ՔԿՀ-ներում գտնվում է շուրջ 2750 դատապարտված անձ:

Ըստ Զբաղվածության պետական գործակալության պաշտոնական տվյալների, 2015-ին զբաղվածության կենտրոններում հաշվառվել է 12 նախկին դատապարտյալ, որից 4-ը ընգրկվել է զբաղվածության ծրագրերում, իսկ 9-ը ապահովվել աշխատանքով:

«Բայց մենք ՔՀԿ-ներից 2015-ին ստացել ենք 360 ծանուցում, որ այդքան դատապարտյալ ենթակա է ազատման ու ազատվելուց հետո կարող է դիմել մեզ: Այդքանից 61 անձ է դիմել զբաղվածության տարածքային կենտրոններ ու ստացել խորհրդատվություն: Մեծ մասը ազատվելուց հետո չեն էլ գալիս հաշվառվելու մեզ մոտ»,-ասում է  Զբաղվածության պետական գործակալության տեղեկատվության ապահովման բաժնի պետ Ցողիկ Բեժանյանը:

Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակի իրավաբան Արայիկ Զալյանը կարծում է, որ նախկին դատապարտյալների վերաինտեգրումը պետք է սկսել ավելի վաղ՝ դեռ ՔԿՀ-ում գտնվելու պահից, և զբաղվածության կենտրոններում պետք է լինի համապատասխան բաժին, որը կզբաղվի հենց դատապարտյալների աշխատանքային զբաղվածության հարցերով:

«Մենք չունենք պրակտիկա, որ ազատազրկված անձիք (մասնավորապես բաց ռեժիմում գտնվողները, ովքեր ամբողջ օրը ազատ են, հնարավորություն ունեն ցերեկային ժամերին դուրս գալու ՔԿՀ-ից և երեկոյան վերադառնալու) գրանցվեն զբաղվածության կենտրոններում և նրանց համար անցկացվեն վերապատրաստման դասընթացներ, էլ չեմ ասում առաջարկվեն թափուր աշխատատեղեր»,-ասում է Զալյանը:

Ըստ նրա՝  դա կնպաստի, որպեսզի դատապարտյալը ազատ արձակվելուց հետո, ավելի հեշտ գտնի աշխատանք, կամ արդեն ձեռք բերած լինի:

Խնդիրը օրենսդրական դաշտում է: Ըստ «Զբաղվածության մասին» օրենքի (9-րդ հոդված, 5-րդ կետ, 8-րդ ենթակետ) ՔԿՀ-ում իրենց պատիժը կրող ազատազրկված անձիք գործազուրկներ չեն համարվում, ուստի չեն կարող ընդգրկվել զբաղվածության պետական ծրագրերում: Նրանք կարող են ընգրկվել վերոնշյալ ծրագրերում, միայն ազատ արձակվելուց հետո:

Արդարադատության նախարարության Քրեակատարողական վարչության հանրային կապերի բաժնից տեղեկացնում են, որ մինչ ազատ արձակվելը դատապարտյալների համար ՔԿՀ-ներում պարբերաբար իրականացվում են վերջիններիս վերասոցիալականացմանը նպաստող միջոցառումներ, կրթական դասընթացներ, իսկ ոմանց ապահովում են նաև աշխատանքային զբաղվածությամբ:

«Աշխատանքներ կատարելու համար դատապարտյալներին ընդգրկում ենք հիմնականում սպասարկման աշխատանքներում, պայմանագրային հիմունքներով աշխատում են նաև «Աջակցություն դատապարտյալին» հիմնադրամում, իսկ բաց ռեժիմում գտնվող դատապարտյալների մի մասը աշխատում է ՔԿՀ-ից դուրս այլ գործատուների մոտ : 2015-ին աշխատանքային զբաղվածությամբ ապահովել ենք 791 դատապարտյալի, իսկ 2014-ին՝ 754 դատապարտյալի»,-ասում է Քրեակատարողական վարչության հանրային կապերի բաժնի աշխատակից Գոհար Սավզյանը:

2015-ին 791 ազատազրկվածից 136-ը աշխատանքի է անցել «Աջակցություն դատապարտյալին» հիմնադրամում: Տեխնիկատնտեսական սպասարկման աշխատանքներում ընգրկվել են 271-ը, այլ գործատուների մոտ 106-ը, ինքնագործ միավորումներում՝ 278-ը:

«Աջակցություն դատապարտյալին» հիմնադրամի հետ քրեկատարողական հիմնարկներում անցկացվում են նաև կրթական ծրագրեր դատապարտյալներին մասնագիտական հմտություններ փոխանցելու կամ զարգացնելու համար: Դրանք լինում են համակարգչային, խոհարարական, խեցեգործության, փականագործության, հաշվետարության, գորգագործության վերաբերյալ կրթական դասընթացներ, որոնցում 2015-ին ընգրկվել է 121 ազատազրկված անձ, իսկ 2014-ին՝ 148:

Ռևազյանը շեշտում է, որ ՔԿՀ-ներում իրականացվող ծրագրերը շատ քիչ են հազարավոր մարդկանց խնդիրը լուծելու համար:   

«Այդ խմբակները դեռևս չեն երաշխավորում, որ դատապարտյալը արդեն դարձել է մասնագետ և ազատություն վերադառնալուց հետո կարող է գտնել աշխատանք: Ենթադրենք համակարգչային ինչ-որ ուսուցում է անցնում, բայց այդ խմբակներում շատ-շատ կարող են համակարգչից օգտվելու կանոնները սովորեցնել, բայց արդյո՞ք բավականին խորացված հմտություններ են իրենց տալու, որ աշխատաշուկայում մրցունակ լինեն իրենց ստացած գիտելիքներով»,-ընգծում է Ռևազյանը:      

Իրավապաշտպանները կարծում են, որ արդյունավետ կլիներ եթե ստեղծվեր  դատապարտյալների մասնագիտական հմտությունների և աշխատանքային փորձի վերաբերյալ բազա, որը կլիներ հասանելի գործատուների համար և ըստ դրա կներկայացվեին աշխատանքային առաջարկներ: Ըստ նրանց, դա համակարգային խնդիր է և պետք է իրականացվի պետական քաղաքականության շրջանակներում:

«Հակառակ դեպքում, ՔԿՀ-ից հասարակություն վերադարձածների  90 տոկոսը չգիտի ում դիմի, ինչ անի: Այդ մարդկանց պետք է տալ հոգեբանական աջակցություն,  համապատասխան խորհրդատվություն և իրազեկում, թե ում կարող են դիմել և ով կարող է աջակցել իրենց, որպեսզի նրանք չհիասթափվեն և  իրենց չզգան ամենավերջին կատեգորիայի մարդը»,-նշում է Զալյանը:

Սավզյանը պարզաբանում է, որ դատապարտյալներին ազատ արձակվելուց 3 ամիս առաջ տրամադրում են հոգեբանական խորհրդատվություն, ինչպես նաև իրազեկում, բայց խնդիրը այն է , որ դատապարտյալների մի մասը ցանկություն չունի աշխատելու ինչպես ՔԿՀ-ում գտնվելու ժամանակ, այնպես էլ ազատ արձակվելուց հետո:

Գասպարյանը կարծում է, որ Հայաստանում ներդրվող Պրոբացիայի պետական ծառայությունը մեծապես կարող է նպաստել հասարակությունում վերաինտեգրման վերաբերյալ կարծիքի ձևավորման գործում:

«Բայց դատապարտյալների վարքի շտկման աշխատանքները խիստ ցածր արդյունավետություն կարող են ապահովել, եթե անձը վերադառնալու է հասարակություն՝ առանց այդ հասարակությանը որևէ կերպ պիտանի լինելու հմտությունների ու ընդունակությունների: Համագործակցության մյուս կարևոր ուղղությունը հենց կոնկրետ գործատուներն են։ Ազատազրկման վայրում՝ պատիժը կրելու ընթացքում, դատապարտյալի աշխատելու իրավունքը մեծագույն «գործիք» է, որ լայնորեն պիտի կիրառվի ինչպես դատապարտյալների պահանջով, այնպես էլ ՔԿՀ-ի ողջ անձնակազմի ջանքերով»,-հավելում է Գասպարյանը։   

Ռևազյանն էլ ընդգծում է, որ պետք է հարկային արտոնություններ սահմանել գործատուների համար.

«Եթե նախկին դատապարտյալին վերցնեն աշխատանքի, ապա առաջին մեկ, կամ երկու տարին ազատվեն հարկերից, ինչ-որ խրախուսական մեթոդներ կիրառվեն նրանց համար, որը քիչ քիչ  կնվազեցի նաև այդ խտրական մոտեցումը նախկին դատապարտյալների նկատմամբ ու նրանք կապահովվեն աշխատանքով»:

Լիլիթ Առաքելյան

Նկարազարդումը՝ Վահե Ներսեսյան

© MediaLab.am