«Ընտանեկան բռնության օրենքը պետք է ունենա բռնարարին պատժի ենթարկելու դրույթներ, որը կդառնա զսպաշապիկ մյուս բռնարարների համար». Մարո Մաթոսյան

«Ընտանեկան բռնության օրենքը պետք է ունենա բռնարարին պատժի ենթարկելու դրույթներ, որը կդառնա զսպաշապիկ մյուս բռնարարների համար». Մարո Մաթոսյան
«Ընտանեկան բռնության օրենքը պետք է ունենա բռնարարին պատժի ենթարկելու դրույթներ, որը կդառնա զսպաշապիկ մյուս բռնարարների համար». Մարո Մաթոսյան
Հեղինակ MediaLab

Ամիսներ առաջ Հայաստանում մեծ աղմուկ հանած, բայց ընդունված օրենքը «Ընտանիքում բռնության կանխարգելման, ընտանիքում բռնության ենթարկված անձանց պաշտպանության և ընտանիքում համերաշխության վերականգնման մասին» մի շարք կարգավորումներ և մեխանիզմներ է ընձեռում, որոնք մինչ այդ իսպառ բացակայում էին Հայաստանի օրենսդրական դաշտում: Մյուս կողմից՝ օրենքում դեռևս կան բազմաթիվ բացթողումներ և թերություններ, որոնք համալրելու և նոր փոփոխություններ կատարելու անհրաժեշտություն են ստեղծում: Այս մասին «Մեդիալաբը» զրուցել է «Կանանց աջակցման կենտրոն» ՀԿ-ի հիմնադիր Մարո Մաթոսյանի հետ:

– Տիկի՛ն Մաթոսյան, նոր ընդունված օրենքը ի՞նչ հստակ մեխանիզմներ է ընձեռում բռնության զոհին պաշտպանելու կամ ընտանեկան բռնությունը կանխարգելելու համար:

– Նախևառաջ օրենքը նախատեսում է դատավորների, ոստիկանների և սոցիալական աշխատողների վերապատրաստում, ինչը շատ կարևոր և դրական քայլ է: Երկրորդ ամենակարևոր խնդիրը, որի լուծման մեխանիզմը տրված է օրենքով, և որը նախկինում չունեինք, երեք փուլերի սահմանումն է՝ զգուշացում, անհետաձգելի միջամտություն և պաշտպանական ակտ: Եթե ոստիկանը առաջին անգամ լսում է ընտանեկան բռնության մասին, ապա բռնարարին զգուշացում է տալիս: Եթե ոստիկանը տեղեկանում է, որ զոհը առաջին անգամ չէ ենթարկվում բռնության, և նախկինում նույնպես եղել են բռնության դեպքեր, ապա իրականացնում է անհետաձգելի միջամտություն, որն ուժի մեջ է լինում 20 օր:

Դա նշանակում է, որ ոստիկանը պետք է բռնարարին հեռացնի տնից, եթե անգամ դա համարվում է բռնարարի սեփականությունը, և զրկի նրան տուժողին մոտենալու իրավունքից թե՛ տանը, թե՛ աշխատավայրում, թե՛ փողոցում այդ 20 օրվա ընթացքում: Այդ ժամանակահատվածում տուժողը պաշտպանական ակտի համար կարող է անձամբ դիմել դատարան կամ ոստիկանի՝ փաստաբանի ու սոցիալական աշխատողի միջոցով: Պաշտպանական ակտի համար տրամադրվում է մինչև 1 տարի ժամանակ, որի ընթացքում բռնարարը կրկին իրավունք չունի սպառնալիքներ հնչեցնելու և մոտենալու զոհին, անգամ իր երեխաներին, ծնողներին ու մոտ բարեկամներին:

– Լինում են դեպքեր, երբ ընտանեկան բռնության զոհն ապրում է համատեղ բռնարարի ծնողների հետ: Տվյալ դեպքում, եթե բռնարարին հեռացնում են սեփական բնակարանից, ապա հնարավոր է բռնարարի ծնողները սպառնալիքներ հնչեցնեն կամ բռնության ենթարկեն տուժողին: Օրենքը հաշվի առնո՞ւմ է նման իրավիճակները և ի՞նչ պաշտպանական մեխանիզմներ է առաջադրում:

– Սա կարևոր հարց է, բայց օրենքը այս երևույթին չի անդրադառնում ու մեխանիզմներ չի նախատեսում նման դեպքերի համար:

– Ըստ օրենքի՝ նախատեսվում է Հայաստանում ստեղծել պետական ապաստարաններ և ճգնաժամային կենտրոններ: Ի՞նչ մտահոգություններ և ռիսկեր կարող են լինել ապաստարանների գործելու հետ կապված:

– Նախ նշեմ, որ կինը ցանկացած ժամանակ կարող է դիմել ապաստարան, երբ իր կյանքին վտանգ սպառնա: Նա կարող է այնտեղ մնալ իր երեխաների հետ 2-3 ամիս: Բայց մենք ունենք ապաստարանների գաղտնիության պահպանման խնդիր: Օրենքը նախատեսում է վարչական պատասխանատվություն ապաստարանի աշխատողների նկատմամբ, եթե նրանք խախտեն ապաստարանի գտնվելու վայրի գաղտնիությունը, բայց նույն պատասխանատվությունը չի սահմանում շահառուների պարագայում:

Այսօր մեր կենտրոնն ունի նման խնդիր շահառուների հետ, որ երբեմն նրանք հայտնում են իրենց գտնվելու վայրը բռնարար ամուսիններին՝ վտանգի տակ դնելով մյուս շահառուներին, ինչպես նաև անձնակազմի անդամներին: Կարծում եմ՝ օրենքում պետք է ներառվի նաև շահառուներին վարչական պատասխանատվության ենթարկելու դրույթը, եթե նրանք գաղտնիությունը չպահպանեն:

– Օրենքը, վերջնական տարբերակով ընդունվելիս, վերանվանվեց և շեշտվեց ոչ թե «ընտանեկան բռնություն» տերմինը, այլ «բռնությունը ընտանիքում», այս առումով դուք ունե՞ք որևէ մտավախություն:

– Այո՛, սա շեղում է խնդրի շրջանակը: Կան բազմաթիվ ամուսիններ, որոնք արդեն բաժանված են, բայց նախկին ամուսինը նորից գալիս, ծեծում է կնոջը: Օրինակ՝ այդպիսի հայտնի դեպք է Թագուհի Մանսուրյանի կացնահարման դեպքը: Կարող են լինել նաև ընկեր-ընկերուհի կամ նշանված զույգ, որտեղ էլի բռնություն դրսևորվի, բայց օրենքը նրանց վրա չի տարածվում և անդրադառնում է միայն ընտանիքում տեղի ունեցող բռնությանը:

– Օրենքը նախատեսում է նաև հաշտեցում կողմերի միջև: Սա կարո՞ղ ենք ընդունել որպես դրական կարգավորում:

– Ո՛չ, ընդհանրապես, երբ լինում է ընտանեկան բռնություն, ոչ մի տեղ չի թույլատրվում, որ հաշտեցման գործընթաց գնա, որովհետև այնտեղ արդեն անհավասար են հարաբերությունները: Մենք ունենք իշխող, ուժ գործադրող անձ և ունենք բռնության ենթարկված անձ: Այստեղ հաշտեցում չի կարող լինել: Այն ընտանիքը, որտեղ բռնությունը սովորական վարքի դրսևորում է, դու չես կարող հաշտեցման տանել: Իսկ եթե հաշտեցումից հետո լինի զոհի սպանությո՞ւն, նման դեպքեր Հայաստանում եղել են, դա պատասխանատվության հարց է, հաշտեցումը նման ընտանիքներում լուծում չէ:

– Օրենքը չի նախատեսում նաև քրեականացում և պատիժների սահմանում: Արդյոք սա համարո՞ւմ եք լրջագույն բացթողում:

– Ընտանեկան բռնության քրեականացումը շատ կարևոր է: Հիմա մեզ մոտ հղումը կատարվում է Քրեական օրենսգրքին, բայց Քրեական օրենսգիրքը համապատասխանեցված չէ այն առանձնահատկություններին, որ ունի ընտանեկան բռնությունը: Կա միայն հոդված, որ ֆիզիկական բռնության դեպքում կարելի է հասնել քրեական պատժի, բայց մենք գիտենք, որ ընտանեկան բռնության այլ տեսակներ էլ կան՝ հոգեբանական, տնտեսական, սեռական: Բացի այդ, Քրեական օրենսգիրքը այդ պատիժը սահմանում է՝ հաշվի առնելով միայն բռնության վերջին դեպքը, բայց մինչ այդ, եթե, օրինակ՝ կինը 10 տարի ենթարկվել է բռնության, հաշվի չի առնվում այդ հանգամանքը պատիժը սահմանելիս:

Ընդհանրապես ոստիկանությունում պետք է դատաբազա հավաքվի բռնարարի մասին, թե տուժողն իրենց քանի անգամ է դիմել: Իսկ քրեական պատիժները պետք է սահմանվեն Ընտանեկան բռնության մասին օրենքում, և, ֆիզիկական բռնությունից բացի, պետք է քրեականացվեն բռնության մյուս տեսակները:

– Նախատեսվո՞ւմ է արդյոք վերականգնողական աշխատանք բռնարարի հետ, և եթե այո, ապա ի՞նչ արդյունավետություն դա կարող է ունենալ:

– Այո՛, նոր օրենքը նախատեսում է բռնարարի հետ վերականգնողական աշխատանք: Եթե բռնարարն ունի կախվածություն ալկոհոլից կամ թմրամիջոցներից, ապա նրան ուղղորդում են համապատասխան հաստատություն, բայց դա պարտադիր չէ, այլ ինքնակամ: Իսկ եթե չունի որևէ կախվածություն, բայց վարքի խնդիրներ են դրսևորվում, ապա կրկին օրենքը նախատեսում է վերականգնողական դասընթացներ՝ բռնարարի ցանկության պարագայում: ԱՄՆ-ի տարբեր նահանգներում ընդունված է, որ բռնարարը պարտադիր մասնակցի եռամսյա վերականգնողական դասընթացների, հակառակ դեպքում նրան ուղարկում են բանտ:

Բայց, կարծում եմ, այլ հարց է, թե այդ դասընթացներն ի՛նչ օգտակարություն ունեն: Միջազգային պրակտիկան ցույց է տալիս, որ շատ օգտակար չեն, տղամարդու վարքը 40 տարեկանում փոխելը շատ դժվար է: Հնարավոր է մի որոշ ժամանակ բռնություն չկիրառի, բայց հետո նորից սկսվում է: Պարզապես, եթե օրենքն ունենա բռնարարին պատժի ենթարկելու դրույթներ, դա կլինի ուղերձ հասարակությանը, որ սա ընդունելի չէ, մեղք է և կդառնա զսպաշապիկ նաև մյուս բռնարարների համար:

Լիլիթ Առաքելյան

MediaLab.am