Աբխազիայի եւ Վրաստանի էներգետիկ անվտանգությունը՝ սպառնալիքի տակ

Աբխազիայի եւ Վրաստանի էներգետիկ անվտանգությունը՝ սպառնալիքի տակ
Աբխազիայի եւ Վրաստանի էներգետիկ անվտանգությունը՝ սպառնալիքի տակ
Հեղինակ MediaLab

Ինգուրիի հիդրոէլեկտրակայանը հիմնովին վերանորոգման կարիք ունի, ինչը կարող է ամիսներ եւ անգամ տարիներ պահանջել:

Վրաստանի եւ Աբխազիայի հոսանքի մատակարարման հարցում կարեւոր դեր ունեցող Ինգուրիի ՀԷԿ-ում վերանորոգման լայնամասշտաբ աշխատանքների հեռանկարը հարակից տարածքներում էներգետիկ անվտանգության խնդիրն է բարձրացրել:

Դե ֆակտո սահմանի երկու կողմերի երկանքով ձգվող ՀԷԿ-ը աբխազա-վրացական միակ համատեղ նախագիծն է: 

Վրաստանի եւ Աբխազիայի հարաբերությունները խիստ լարված են մնում 1990-ականների սկզբին վերջինիս՝ Վրաստանի տարածքից անջատվելուց եւ իրեն անկախ պետություն հռչակելուց հետո: 2008 թվականին Ռուսաստանը ճանաչեց Աբխազիայի անկախությունը, սակայն Վրաստանը շարունակում է այն իր տարածքի մասը համարել: 

Փորձագետները նախազգուշացնում են՝ ՀԷԿ-ը, որը Վրաստանում անվանում են Ինգուրի, իսկ Աբխազիայում՝ Ինգուր, եւ որը չի դադարել աշխատել իր ստեղծման օրից՝ 1978 թվականից, կապիտալ վերանորոգման կարիք ունի: Վերանորոգման լայնածավալ նախագիծը կարող է հավելյալ սպառնալիք դառնալ վրաց-աբխազական փխրուն համագործակցության համար:  

Ինգուրիի ՀԷԿ-ն ունի աշխարհում ամենամեծ՝ 272,5 մետր բարձրությամբ եւ 800 մետր երկարությամբ բետոնե ամբարտակներից մեկը: Հսկայական ամբարտակը, ջրամբարը եւ ջրահեռացման թունելի մի մասը տեղակայված են վրացական կողմում, իսկ ՀԷԿ-ի շենքը, ամբարտակների հարակից չորս շինությունները եւ թունելի մի մասը՝ աբխազական կողմում:

Երկու կողմն էլ կառավարում են համակարգը՝ կիսելով ՀԷԿ-ի արտադրած էլեկտրաէներգիան, ինչը ստիպում է նրանց համագործակցել եւ մշտական կապ պահպանել:

«[Կողմերը] նման են սիամական երկվորյակների, որոնք չեն կարող բաժանվել», – ասում է Վրաստանի պետական համալսարանի միջազգային տնտեսագիտական դպրոցի տնօրեն Էրիկ Լիվնին: 

«Այս պահին Ինգուրիի հիդրոէլեկտրակայանը Վրաստանն ու Աբխազիան իրար կապող մի քանի օղակներից մեկն է… Այլ ոլորտներում հակամարտության կողմերի միջեւ համագործակցությունն ընդհանրապես բացակայում է: Ես այլ ապագա չեմ տեսնում Վրաստանի եւ Աբխազիայի համար, բացի անմիջականորեն շփվելը եւ միասին խնդիրներ լուծելը», – հավելում է Լիվնին:

ԷՆԵՐԳԻԱՅԻ ՆՈՐ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ ԳՏՆԵԼՈՒ ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆԸ

Ինգուրիի ՀԷԿ-ի վերանորոգման եւ վերակառուցման աշխատանքներն ահռելի ֆինանսական միջոցներ են պահանջում, բացի այդ, առաջանում է էներգետիկ կորուստները վերացնելու եւ հոսանքի մատակարարման այլըտրանքային ուղիներ ստեղծելու խնդիրը, քանի դեռ շարունակվում են ՀԷԿ-ի վերականգնման աշխատանքները: Սա, իր հերթին, էներգետիկ անվտանգության հետ կապված ռիսկերով է հղի երկու կողմերի համար:

2014-ին միջազգային դոնորները ֆինանսավորեցին ՀԷԿ-ի էլեկտրական եւ հիդրո-մեխանիկական սարքավորումների լայնամասշտաբ վերանորոգումը, ինչպես նաեւ հիմնական ամբարտակի ամրապնդման աշխատանքները: Վերանորոգումը կատարվել է փուլ առ փուլ, ինչը թույլ էր տալիս, որպեսզի ՀԷԿ-ը շարունակի գործել:

Այս պահին կարեւորագույն հարցը 15,5 կմ երկարությամբ ջրահեռացման թունելի վերանորոգումն է, որի ընթացքում Ինգուրիի ՀԷԿ-ը միանգամից մի քանի ամսով կդադարի գործել:

Ներկայում թունելով մեկ վայրկյանում անցնող 22 խորանարդ մետր ջրի ծավալի գրեթե կեսը՝ վատնվում է: Սակայն թունելի՝ նույնիսկ առավել վնասված, 300 մետր երկարությամբ հատվածը ստուգելու ու վերանորոգելու համար ողջ հիդրոէլեկտրակայանի աշխատանքը պետք է կանգ առնի:

«ՀԷԿ-ի աշխատանքը պետք է դադարեցվի, իսկ թունելը՝ դատարկվի 3-3,5 ամսով՝ վնասի աստիճանը գնահատելու եւ անհրաժեշտ հետազոտական եւ շինարարական աշխատանքներ իրականացնելու համար», – ասում է Վրաստանի Էներգետիկայի նախարարության էներգետիկայի վարչության պետ Դավիթ Շարիքաձեն: – «Այս ընթացքում պետք է վերանորոգվի առավել վնասված հատվածը»:

Սա նշանակում է, որ Աբխազիան ու Վրաստանը ոչ միայն ստիպված պետք է լինեն հոգալ վերանորոգման ծախսերը, այլ նաեւ այս ամիսների ընթացքում էլեկտրաէներգիայի այլընտրանքային աղբյուրներ գտնել: Առավել արմատական վերականգնողական աշխատանքների իրականացման դեպքում, ՀԷԿ-ը կարող է ավելի երկար անգործության մատնվել:

Աբխազիայում հոսանքի մատակարարումների գրաֆիկն արդեն իսկ խախտվել է. հունվարին եւ փետրվարին բնակչությունը ցերեկային ժամերին հոսանքազրկվում էր երկու ժամով, իսկ գիշերային ժամերին՝ երեք ժամով: Պատճառն անցյալ տարվա ամռանը տեղած սակավաթիվ տեղումներն են եւ հոսանքի սպառման մակարդակի աճն Աբխազիայում:

«Այս ձմռանը ստեղծված իրադրությունը հստակ ապացուցեց, որ երկու կողմն էլ պետք է ներդրում ունենան վերանորոգման աշխատանքներում: Շատ հնարավոր է, որ հոսանքամատակարարման հետ կապված ժամանակավոր խնդիրները եւ իրավիճակի լրջության գիտակցումը կստիպեն կողմերին վճռել հիդրոէլեկտրակայանի վերանորոգման աշխատանքներում համատեղ ներդրում կատարել: Եվ սա հիանալի կլինի», – ասում է Լիվնին:

Վերջինս, սակայն, թերահավատորեն է մոտենում ՀԷԿ-ի նման մեծածավալ վերականգնողական աշխատանքների իրականացման հեռանկարին: Միայն ողջ ջրահեռացման թունելի վերանորոգման համար կարող է մի քանի տարի պահանջվել:

«Այս պահին դեռեւս էլեկտրական հոսանքի կորուստը փոխհատուցող ռեսուրսներ չկան», – եզրակացնում է նա:

Այնուամենայնիվ, պաշտոնական Վրաստանը չի բացառում համալիր շինարարական աշխատանքների հավանականությունը:

«Միանգամայն հնարավոր է, որ մենք շուտով կվերադառնանք համատեղ ռազմավարական օբյեկտի [ամբողջական] վերանորագման հարցին, հակառակ դեպքում հոսանքի մատակարարումը կարող է խափանվել», – IWPR-ին փոխանցեց Վրաստանի հաշտեցման եւ քաղաքացիական հավասարության հարցերով պետնախարար Պաատա Զաքարեիշվիլին:

ՄԵԾ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐ ԵՆ ՀԱՐԿԱՎՈՐ

Աբխազիայում էներգետիկ իրադրությունը ճգնաժամային կետին է հասել:

1990-ականների պատերազմից հետո Ինգուրիի ՀԷԿ-ը փաստացիորեն դարձավ Աբխազիայի էլեկտրամատակարարման միակ աղբյուրը: Խորհրդային տարիներին կառուցված տասնյակ այլ փոքր ՀԷԿ-երը կամ ոչնչացվել էին ռազմական գործողությունների ժամանակ կամ թալանվել հետպատերազմյան ժամանակաշրջանում: 

Վերջին քսան տարիների ընթացքում կողմերը եկել էին ոչ պաշտոնական համաձայնության, ըստ որի՝ Աբխազիան ստանում էր Ինգուրիի ՀԷԿ-ի արտադրած էլեկտրաէներգիայի 40, իսկ Վրաստանը՝ 60 տոկոսը: Աբխազիայի էներգետիկայի պետական ընկերությունը հոսանքը ստանում է անվճար՝ ցածր գնով վաճառելով այն սպառողներին:

Չնայած Աբխազիայի տարածքն այլեւս դուրս է Վրաստանի իրավասությունից, երկրի կառավարությունն իր քաղաքական պարտքն է համարում հոգ տանել այն շրջանների համար, որոնք ժամանակին իր տարածքի մասն են կազմել: 

Աբխազիայում աճում է հոսանքի սպառման մակարդակը, ինչը փորձագետները վերագրում են շատ ցածր սակագներին եւ կոմունալ վճարների հավաքագրման ցածր մակարդակին: 

Ինգուրիի ՀԷԿ-ի տեխնիկական գծով տնօրեն Գիա Խուբուայի խոսքով՝ այս տարվա ձմռանն Աբխազիայում էլեկտրաէներգիայի սպառման ծավալն աճել է գրեթե 10 տոկոսով:

«Ձմեռային ջեռուցման սեզոնի ընթացքում՝ նոյեմբերի սկզբից մինչեւ մարտի վերջին օրերը, Աբխազիան սպառում է շուրջ 1 մլրդ կվտ ժամ էլեկտրաէներգիա, բայց [նրա] ընդհանուր [չափաբաժինը] ոչ ավելին է, քան 800 մլն կվտ ժամ», – ասում է Խուբուան:

Վրաստանը հավելյալ էլեկտրաէներգիա էր ներմուծում Ռուսաստանից՝ մատակարարելով այն Աբխազիային, սակայն սա միայն որպես ժամանակավոր լուծում էր դիտարկվում:

Էլեկտրաէներգիայի այլընտրանքային աղբյուրների եւ հավելյալ ֆինանսական միջոցների բացակայության ֆոնին՝ Աբխազիայի քաղաքական օղակները բանակցություններ են վարում երկրի պետական բյուջեին խոշորագույն ֆինանսական օգնություն ցուցաբերող Մոսկվայի հետ:

Աբխազիայի էներգետիկայի պետական ընկերության՝ «Չեռնոմորէներգո»-ի տնօրեն Ասլան Բեսարիան նշում է, որ ոլորտը լայնածավալ ներդրումների կարիք ունի:

«Մեր հաշվարկների համաձայն՝ խոսքը գնում է 30-35 միլիարդ ռուբլու մասին (450-530 միլիոն դոլար): Ամբարտակի հարակից շինությունները [Ինգուրիի ՀԷԿ-ի համալիրի մաս կազմող չորս հիդրոէլեկտրակայանները, որոնք գտնվում են Էրիսցկալի գետի վրա, որն Աբխազիայում անվանում են Էրցկար] շուրջ 10 միլիարդ ռուբլու (մոտավորապես 150 միլիոն դոլար) ներդրում են պահանջում», – ասում է Բեսարիան՝ հավելելով, որ ռուսական «Ռոսսետի» էներգետիկ ընկերությունը, իր հերթին, հաշվարկել էր, որ Աբխազիայի էներգետիկայի սեկտորին անհրաժեշտ ներդրումների չափը հասնում է 73 միլիարդ ռուբլու (1,1 միլիարդ դոլար):  

Համեմատության համար պետք է նշել, որ Աբխազիայի 2016թ. ողջ պետական բյուջեն կազմել է 13,5 միլիարդ ռուբլի (200 միլիոն դոլար):

ԹԲԻԼԻՍԻՆ ԿՇՌԱԴԱՏՈՒՄ Է ՏԱՐԲԵՐԱԿՆԵՐԸ

Ինգուրիի պետական ՀԷԿ-ն ապահովում է Վրաստանի սպառած էլէկտրաէներգիայի կեսից ավելին: Մնացածն արտադրվում է փոքր մասնավոր հիդրոէլեկտրակայաններում եւ ջերմային էլեկտրակայաններում:

Վերջին տարիներին՝ հատկապես ջրառատ ամառային սեզոնին, Վրաստանին անգամ հաջողվում էր էլեկտրաէներգիա արտահանել տարածաշրջանի այլ երկրներ: 

Սակայն հիդրոէլեկտրակայաններից երկրի կախվածությունը ենթադրում է, որ այն պետք է շարունակի գազ ներկրել՝ էներգամատակարարման սեզոնային պակասորդը լրացնելու համար: Ձմռանը, երբ ջրամբարում ջրի մակարդակը շատ է իջնում, Վրաստանը սպառվող էլեկտրականության զգալի մասը ստիպված է լինում ներմուծել Ռուսաստանից եւ Ադրբեջանից:  

Եվ չնայած այսօր երկրում նոր ՀԷԿ-եր են կառուցվում, Ինգուրիի համալիրը, միեւնույն է, կշարունակի էական դեր խաղալ Վրաստանի էներգետիկ համակարգում:

Լիվնիի կանխատեսմամբ՝ եթե Վրաստանը շարունակի ամրապնդել պետական էլեկտրամատակարարման ներուժը, ապա այն կարող է նաեւ Աբխազիային հոսանք մատակարարել վրացական այլ ՀԷԿ-երից, քանի դեռ Ինգուրիի համալիրը վերանորոգվում է: 

Այսպես, Վրաստանի հյուսիս-արեւմուտքում՝ Սվանեթիի շրջանում, արդեն իսկ մեկ այլ խոշոր ՀԷԿ-ի կառուցման ծրագրեր կան:

«Այս դեպքում հնարավոր է, որ Վրաստանն ի վիճակի լինի [հոսանք] մատակարարել Աբխազիային: Սակայն այս պահին չգիտեմ, թե որքանով է սա իրատեսական, քանի որ Վրաստանում ու Աբխազիայում հոսանքի սպառման մակարդակն արագորեն աճում է», – ասում է նա:

Այնուամենայնիվ, նման նախագծի իրականացումը երկկողմ համագործակցություն է ենթադրում, իսկ երկու հասարակությունները սա դիտում են որպես ազգային շահերի դավաճանություն:

Իլյա Ճավճավաձեի անվան պետական համալսարանի էներգետիկայի եւ կայուն զարգացման ինստիտուտի տնօրեն Մուրման Մարգվելաշվիլին նշում է, որ երկու կողմերը պետք է պրագմատիկ մոտեցում որդեգրեն էլեկտրաէներգիայի արտադրության տնտեսական գործընթացի նկատմամբ:

«Աբխազիան եւ Վրաստանը պետք է հասկանան, որ էլեկտրականությունը համատեղ արտադրանք է, այն կարելի է վաճառել ցանկացած շուկայում եւ ընդհանուր շահույթ ստանալ», – ասում է Մարգվելաշվիլին:

Իզիդա Չանյան

Ռեգինա Եգորովա-Ասկերովա

Հոդվածն արտատպվում է Պատերազմի և խաղաղության լուսաբանման ինստիտուտի «Համաշխարհային ձայներ»#812պարբերականից (27-ը ապրիլի, 2016թ., Վրաստան, Աբխազիա): Նյութի անգլերեն տարբերակը՝ այստեղ: