Անցյալի աղոտ հիշողություններ. տարեցները շարունակում են կարոտել Խորհրդային տարիները

Անցյալի  աղոտ հիշողություններ. տարեցները շարունակում են կարոտել Խորհրդային տարիները
Անցյալի աղոտ հիշողություններ. տարեցները շարունակում են կարոտել Խորհրդային տարիները
Հեղինակ MediaLab

Եթե երիտասարդ սերնդի ներկայացուցիչները Հայաստանի կումունիստական անցյալի մասին աղոտ պատկերացում ունեն, ապա տարեցները շարունակում են կարոտել Խորհրդային տարիները: Խորհրդային Հայաստանի փլուզումից 20 տարի անց էլ 85-ամյա Սեդրակ Մխիթարյանը դեռ հուզվում է, երբ հիշում է իր կյանքի այն լավագույն հատվածը, որն անցկացրեց խորհրդային երկրում: Ծերունական ձայնը հուզմունքից դողդողում է, խորհրդային հիշողությունները ամենաթանկն են, որոնց առարկայական հիշողությունն ամփոփվում են իր տանն ունեցած երկու կարմիր դրոշում եւ Լենինի անվան շքանշաններում:

Հայաստանում ապրող տարեց մարդկանցից շատերի նման, նա այդպես էլ չի կարողացել հարմարվել անկախ պետության կարգերին:
«Հայաստանն իր ոսկե դարն ապրեց Խորհրդային կարգերի ժամանակ: Դեմ էի սովետի քանդմանը, դեմ էի այդ հանրահավաքներին եւ գործադուլներին, արդյունքում այսօր բնակչության ամենամեծ հատվածը հավերժ գործադուլի մեջ է», – ասում է 85 ամյա Մխիթարյանը, ով այն տարիներին 14 տարի ղեկավարել է Էջմիածնի /քաղաքը եւ 40 գյուղեր/շրջանային խորհուրդը, տասը տարի Սպիտակի շրջանը, եղել է գյուղատնտեսության նախարարի տեղակալը:
Տարիների խորքից վերլուծելով տեղի ունեցածը եւ գնահատելով անկախության արժեքը`ծերունին թերահավատորեն ասում է. «Անկախ են լինում գերտերությունները, իսկ մեզ նման երկրները մտնում են սրա, նրա թեւի տակ:  Այն ժամանակ ասում էին`մենք սովետի ստրուկներն ենք, իսկ հիմա ու՞մ ստրուկն ենք» – հարցնում է նա, – «Մեր միակ ձեռքբերումը Լեռնային Ղարաբաղն է, ու եթե Խորհրդային Միությունը փուլ չգար, այդ հարցը, համոզված եմ, որ կլուծվեր առանց արյան»:
70 ամյա Խորհրդային Միությունը լուծարվեց ԽՍՀՄ վերջին ղեկավար Միխայիլ Գորբաչովի օրոք`1991 թվականին: Նույն թվականի սեպտեմբերի 21-ին անցկացված հանրաքվեով ՀՀ քաղաքացիների 94,99%-ի կողմ քվեարկությամբ  Հայաստանը հռչակվեց  անկախ ու ինքնիշխան հանրապետություն:
Անկախության տարիները հեշտ չեն տրվել Հայաստանին: Դեռեւս ուշքի չգալով 25 հազար կյանք խլած Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժից`այն մխրճվեց ղարաբաղյան արյունալի պատերազմի մեջ:
Այն ժամանակ Խորհրդային Ադրբեջանի կազմում գտնվող եւ հիմնականում հայկական բնակչություն ունեցող Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը պայքար սկսեց Ադրբեջանից անջատվելու համար: Այս ամենին հաջորդած պատերազմի, ինչպես նաեւ հարեւան Վրաստանում տեղի ունեցած հակամարտության արդյունքում`Հայաստանը բացարձակ տնտեսական շրջափակման մեջ հայտնվեց:  
Նախքան ԽՍՀՄ փլուզումը, Խորհրդային Հայաստանը զարգացած արդյունաբերություն եւ գյուղատնտեսություն ուներ, սակայն 1991-ից հետո նորանկախ երկրի իշխանությունները նույնիսկ չէին կարողանում բնակչության էլեկտրամատակարարման խնդիրը լուծել: Այն ժամանակ երեւանցիներն օրական ընդամենը 1 ժամ էին էլեկտրականություն ունենում:
Արժույթի միջազգային հիմնադրամի տվյալներով`1990-93թթ. ընթացքում Հայաստանի ՀՆԱ-ն նվազեց 75 տոկոսով: Տնտեսական ճգնաժամի պատճառով Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության վերջին քարտուղար Արամ Սարգսյանի նման հին կոմունիստների հայացքները կրկին արդիական դարձան:  
«Մենք նման էինք գոմից բաց թողնված ցլիկների, որոնք ուրախությունից թռչկոտում էին`չհասկանալով, որ հարկավոր էր ստեղծել այնպիսի միջավայր, որտեղ որոշակի կանոններ կգործեին: Հասարակության բարոյական հիմքերը ոչնչացվեցին, սկսվեց ամենաթողությունը: Մենք ունենք ոսկու, պղնձի եւ մոլիբդենի պաշարներ, իսկ սա հարստություն է նման փոքր երկրի համար, եւ ոչինչ մեզ չէր խանգարում ճիշտ ձեւով արդյունաբերությունը զարգացնելու եւ գյուղատնտեության ոլորտը պահպանելու համար», -ասում է Սարգսյանը:
Նա նշում է, որ ներկայում Հայաստանը կախվածության մեջ է գտնվում Արժույթի միջազգային հիմնադրամից եւ Համաշխարհային բանկից, որոնք իբրեւ թե փրկեցին երկրի տնտեսությունը`փոխարենն իրենց կանոնները թելադրելով:
«Այս միջազգային կառույցները որոշեցին, որ Հայաստանին հարկավոր չէ զարգացնել արդյունաբերության եւ գիտության ոլորտները, այդ պատճառով այն պետք է դառնա տարածաշրջանի մակարդակով սպասարկող երկիր: Հետեւաբար, նրանք ֆինանսավորում տրամադրեցին ճանապարհների, ենթակառուցվածքների եւ բանկերի համար, այսինքն`այս տեսանկյունից մարդիկ արդեն ավելորդ դարձան, եւ սա էր բնակչության արտագաղթի պատճառներից մեկը», – ասում է նա:
Պաշտոնական տվյալներով`վերջին 20 տարում Հայաստանը լքել են 1 միլիոն 200 հազար մարդ: Երեւանի պետական համալսարանի կիրառական սոցիոլոգիայի ամբիոնի վարիչ Արթուր Աթանեսյանն ասում է, որ այդ քաղաքացիները, երկրից դուրս գալով, արդեն իսկ քվեարկել են Հայաստանի անկախության դեմ:
«Յուրաքանչյուր անկախության գործընթաց ապակայունացում է նշանակում: Եթե դու փոխում ես ստատուս քվոն, նշանակում է`այն տանում ես դեպի անկայունություն, դեպի արտաքին միջավայր: Մարդիկ մեկնեցին դուրս, որտեղ նրանց համար ավելի լավ է, անվտանգ:  Սա լավ գնահատական չէ, եւ դարձյալ կարոտախտ է արթնանում դեպի Սովետը», – ասում է նա:
«Քանդելը հեշտ է: Այն թանկը եւ դրականը, որ կար Խորհրդային Միությունում, պետք էր պահել ու զարգացնել: Կան շատ ընտանիքներ, որոնք կորցրեցին ոչ միայն իրենց կայուն տեղը հասարակությունում, այլ նաեւ իրենց եկամուտները», – ասում է նա:
45 ամյա Արայիկ Պետրոսյանի մայրը խնայդրամարկղում 80.000 ռուբլի գումար է ունեցել ժամանակին, սակայն կարգերի փոփոխումից հետո այս գումարը համարում են «կորած»:
«Մայրս մահացավ, հետո հայրս`առանց գումարները ստանալու: Պետությունը ընդունել է այդ գումարները որպես պետական պարտք եւ երբ հարստանա, այն հետ կվերադարձնեն, բայց արդյո՞ք ավանդատուները կենդանի կլինեն: Նրանց ժառանգները գումարը ստանալու իրավունք չունեն», – ասում է Արայիկը:
Աթանեսյանը նշում է, որ երկաթյա վարագույրից այս կողմ խորհրդային տարիներին մարդիկ հագնվում էին միանման: Հագուստները գնում էին նույն խանութներից, որոնք արտադրում էին նույն ֆաբրիկաները եւ այն էլ`միջինացված ստանդարտով:
«Բայց չնայած անհետաքրքիր կյանքով ապրելուն, մարդիկ ինքնահաստատված էին` ապահովված էին բժշկական անվճար ծառայություններով, ստանում էին կրթություն, ունեին աշխատանք եւ վստահ էին վաղվա օրվա վրա», – ասում է սոցիոլոգը:
«Եթե Խորհրդային Միությունում հագուստը եւ ուտելիքն էր դեֆիցիտ, ապա մեզանում` վստահությունը, մենք չենք վստահում իշխանություններին, մեկս մյուսին», – եզրակացնում է Աթանեսյանը:
Վերլուծաբանների կարծիքով`ներկայիս վստահության պակասը ժողովրդավարական համակարգի եւ մրցունակ տնտեսական դաշտի բացակայության հետեւանքն է:
«Մենք հրաժարվեցինք պլանային տնտեսությունից, սակայն փաստացիորեն ստեղծեցինք նմանատիպ համակարգ, որի դեպքում, եթե սեփականությունը չի վերահսկվում պետության կողմից, ապա դա արվում է իշխանության վերին օղակների կողմից: Մենք ազատվեցինք բոլշեւիզմից, սակայն չկարողացանք թոթափել Խորհրդային չարաբաստիկ ժառանգության բեռը: Հայաստանում նկատվում է գերկենտրոնացված`մեկ օլիգարխի տնտեսության զարգացման միտումը եւ փաստացիորեն սա Խորհրդային Միության վերականգնումն է, բայց առանց նավթի ու գազի», – ասում է «Պոլիտէկոնոմիա» հետազոտական կենտրոնի ղեկավար Անդրանիկ Թեւանյանը:
Թեւանյանը կարծում է, որ Խորհրդային Միությունից Հայաստանը ժառանգել է նաեւ կոռուպցիան, պրոտեկցիոնիզմը, ինչպես նաեւ թափանցիկ իրավական համակարգի բացակայությունը:  
«Transparency International» միջազգային կազմակերպության տվյալներով`ԽՍՀՄ փլուզումից 20 տարի անց նախկին Խորհրդային երկրներում կոռուպցիան համակարգային բնույթ է կրում. Հայաստանը կոռուպցիայի տարածման մակարդակով 183 երկրների ցանկում զբաղեցնում է 128-րդ տեղը:
Բարեբախտաբար, երիտասարդ սերունդը կարողացել է հարմարվել կարգերի փոփոխություններին եւ այժմ իրեն տեսնում է միայն անկախ Հայաստանում:
«Արմենիա Նաու» էլեկտրոնային պարբերականի փոխխմբագիր 35-ամյա Սուրեն Մուսաելյանն ավարտել է Խորհրդային դպրոցը: Նրա ուսանողական տարիները Վ. Բրյուսովի անվան լեզվաբանական համալսարանում համընկնել են անկախությանը: Ավելի ուշ`2003-ին Սուրենը մեկնել է 1 տարով Միացյալ Թագավորություն`Նոթինգեմի համալսարանում սովորելու:  
«Եթե Սովետը չփլուզվեր, ես չէի կարող գնալ դրսում կրթություն ստանալու: Ես դա համարում եմ անկախության ձեռքբերումներից մեկը: Իսկ այն տարիներին դրա մասին անգամ չէին կարող երազել», – ասում է Սուրենը, ով 2009-ին երկրորդ անգամ ուսանելու է գնացել Միացյալ Թագավորություն Թոմսոն Ռոյթերի կրթական ծրագրով:
Մեծահասակներին իրենց հերթին հաճախ ապշեցնում է այն, որ երիտասարդներն աղոտ պատկերացում ունեն Խորհրդային կյանքի դժվարությունների մասին:
«Հայ երիտասարդությունն այլեւս չի հասկանա, որ ժամանակին որեւէ քաղաքի հասարակական զուգարանում շաբաթվա կտրվածքով օգտագործվող օճառների քանակը սահմանվում էր Մոսկվայում: Հայաստանը, ի տարբերություն այլ Խորհրդային երկրների, ամենից շատ է հեռացել խորհրդային անցյալից, ինչը պայմանավորված է այստեղ փլուզման մեծ մասշտաբներով», – ասում է Կովկասի ինստիտուտի ղեկավար Ալեքսանդր Իսկանդարյանը:
Գայանե Մկրտչյան
Նաիրա Մելքումյան
Հոդվածն արտատպվում է Պատերազմի և խաղաղության լուսաբանման ինստիտուտի «Կովկասյան լրատու» պարբերականից (www.iwpr.net):