«Սա այն ոլորտը չէ, որ հենց Հակակոռուպցիոն կոմիտե ստեղծեցինք, բացահայտումների բում է լինելու». Վարուժան Հոկտանյան

«Մեդիալաբի» հարցերին պատասխանում է «Թրանսփարենսի ինթերնեշնլ» հակակոռուպցիոն կենտրոնի ծրագրերի ղեկավար Վարուժան Հոկտանյանը


– Պարո՛ն Հոկտանյան, երեկ արդեն ձևավորվեց Հակակոռուպցիոն կոմիտեն, որը նաև օպերատիվ-հետախուզական գործառույթ կիրականացնի: Վերջին տարիներին մի շարք այսպիսի կառույցներ են ձևավորվել, բայց շատերի գնահատմամբ՝ անպտուղ են եղել: Դուք ի՞նչ ակնկալիք ունեք այս կառույցից, հույսեր կա՞ն, որ կոռուպցիայի դեմ անխնա պայքար կմղվի:

– Եթե քաղաքական կամք կա, և այս կառույցը ծառայելու է իր նպատակին, այդ դեպքում լավ կլինի: Պետք է սպասենք, տեսնենք, թե արդյոք սա չի՞ լինելու քաղաքական հակառակորդներին ճնշելու գործիք, որովհետև սա իրավական մարմին է: Խնդիրը եղել և մնում է նույնը. որքանո՞վ քաղաքական ղեկավարությունը կամք կդդրսևորի, որովհետև ինստիտուցիոնալ համակարգ ունենալը գայթակղություն է ստեղծում դա օգտագործել ոչ իր նպատակին: Երբ դու ունես այդպիսի լծակներ, այդպիսի կառույցներ, դու պետք է դրանք օգտագործես իր նպատակին, իսկ դրա համար պետք կլինի շատ լուրջ քաղաքական կամք դրսևորել: 

Այս իմաստով ոչ այնքան դրական օրինակ է Ուկրաինան, որն ինչ ասես չստեղծեց՝ մասնագիտացված մարմիններ, բայց արդյունքներն այդքան գոհացուցիչ չեն: Ինչ-որ առաջընթաց, երևի գրանցվեց, ասում են՝ վիճակը մի քիչ լավացավ, բայց, ի վերջո, արդյունքը գոհացուցիչ չէ: Ես միշտ բերում եմ Վրաստանի և Ուկրաինայի օրինակը. Վրաստանում այդպիսի կառույցներ չկան և չկային նաև Սաակաշվիլիի ժամանակ, բայց արդյունքներն ավելի հաջող էին: Այսինքն՝ ասել, որ եթե այս կառույցները ստեղծենք, ամեն ինչ հոյակապ կլինի, այդպես չէ: Հիմա պետք է սպասենք, տեսնենք:

– Այսինքն պետք չի սպասել մեծ կոռուպցիոն բացահայտումների բումի՞:

– Չգիտեմ, ես սուրճի բաժակ նայել չգիտեմ: Սա այն ոլորտը չէ, որ հենց կառույցը ստեղծում ենք, բումը գալիս է:

– Հաշվի առնելով կոռուպցիայի դեմ այս իշխանությունների պայքարը՝ ի՞նչ ակնկալիքներ կան: Ձեր կարծիքով՝ նրանք արդյունավետ գործիքակազմ օգտագործո՞ւմ են, թե՞ ոչ:

– Լրատվամիջոցները շարունակում են որոշակի ոլորտների մասին գրել, որոշակի բարձրաստիճան պաշտոնյաների մասին գրել, որ ոմանք դարձել են դոլարային միլիոնատերեր, գնումների գործընթացներում են հետաքրքիր բացահայտումներ լինում: Պետք է ավելի լուրջ ուսումնասիրություններ կատարվեն, իսկ դրա համար պետք են բավականին լուրջ ֆինանսներ, որը ոչ երկիրն ունի, ոչ էլ, կարծես, դոնորներն են տալիս: Նրանց մոտեցումը, կարծես, այն է, որ եկեք օգնենք, կլինի՝ կլինի, չի լինի՝ դե, ինչ արած: 

Մոտավորապես այդպիսի մոտեցում եղել է նաև նախորդ իշխանությունների օրոք, երբ 2007-2011 թվականներին 2-3 այդպիսի ծրագրեր էին անում ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալության միջոցով: Հիմա էլ դա կա: Մենք մի երկրում ենք ապրում, որտեղ դարերով պաշտոն զբաղեցնելը համարվել է որպես հարստացման միջոց: Այդ հոգեբանությունը շատ խորն է նստած մեր մեջ: Այս առումով որոշակի առաջընթաց եղել է, բայց շատ դանդաղ: Իհարկե, դրան նպաստում են նաև ցածր աշխատավարձերը: Այդպիսի աշխատավարձերի դեպքում շատ դժվար է ակնկալել, որ հնարավոր կլինի այդ արատավոր մտածելակերպը հաղթահարել: Առավել ևս, որ նախապայմաններ չկան: 

Ես միշտ ասել եմ և կշարունակեմ կրկնել. եթե լինեն լուրջ տնտեսական, քաղաքական և սոցիալական ռեֆորմներ, իսկ դրա համար պետք կլինեն լուրջ ներդրումներ, դա կարող է իրավիճակը փոխել: Իհարկե, դա գծային չէ, այսինքն այնպես չէ, որ եթե եղավ, ամեն ինչ հոյակապ կլինի, բայց հույս կլինի, և բավական հիմքեր կլինեն ակնկալել, որ այդ պայմաններում հնարավոր կլինի միգուցե ինչ-որ բանի հասնել: Այսինքն՝ հնարավոր կլինի ունենալով այդ ամենը, ունենալով ավելի բարեկեցիկ հասարակություն՝ ինչ-որ մի արդյունք ունենալ: Սա ցույց է տվել այլ երկրների փորձը։ 

– Պարո՛ն Հոկտանյան, ապօրինի ծագում ունեցող գույքի բռնագանձման գործընթացն ինչպե՞ս եք գնահատում, 430 անձի վերաբերյալ 201 քրեական գործ է հարուցվել: Արդյոք իսկապե՞ս հանրությունից թալանածը վերադարձնելու կոնկրետ քայլեր կտեսնենք:

– Հնարավոր է՝ տեսնենք: Այստեղ խնդիրը միայն այդ ձկներին ու մկներին բռնելը չէ, խնդիրն ապացուցելն է, իսկ այդ ձկներն ու մկները ժամանակին հասցրել են ամեն ինչ այնպես անել, որ խնդիրներ առաջանան դրանք բացահայտելու հարցում: Միգուցե, ասենք, Հայաստանում գտնվող ունեցվածքը հնարավոր լինի ինչ-որ չափով բռնագանձել, բայց դա էլ խնդիրներ կառաջացնի, որովհետև շատ դեպքերում, որքան ես գիտեմ, նաև հենց դատախազությունում գործող խմբի նկատմամբ հայցեր են ներկայացվում դատարան: 

Սա կարող է նախ բավական երկարատև պրոցես լինել, քանի որ այս տարիների ընթացքում նրանք էլ ձեռքները ծալած չեն նստել և հաստատ այնպիսի ճանապարհներ են գտել, որ հետո շատ դժվար լինի ապացուցել, որ դա ապօրինի ծագում ունեցող գույք է: Այդ գույքի շատ մասը դրսում է գտնվում, իսկ միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ դրանք վերադարձնելը շատ դժվար է, և շատ քիչ տոկոսն է վերադարձվում: 

Եթե Հայաստանի դեպքում վերադարձվող տոկոսը շատ ավելի բարձր լինի, ասենք, գոնե 10-15 տոկոս, դա փայլուն արդյունք կլինի: Հայաստանում եղած գույքի դեպքում էլ այլ խնդիրներ կարող են առաջանալ, ինչպես դա եղավ Ծաղկաձորի «Գոլդեն փելեսի» դեպքում: Այսինքն՝ ասենք, լավ, դուք բռնագանձեցիք, հետո ի՞նչ է լինելու դրա ճակատագիրը: 

Մեկ այլ լուրջ խնդիր կարող է լինել, թե այդ բռնագանձածն ո՛ւմ գրպանը կգնա՝ ժողովրդի, թե որոշ անձանց: Չի բացառվում նաև, որ այս ընթացքում պայմանավորվածություններ ձեռք բերվեն, ինչ-որ մասը նախկինները տան ներկաներին, և մենք ոչ մի լուրջ բան չտեսնենք: Եկեք սպասենք, տեսնենք: Ինչպես 1980-ականների վերջին կասեր Գորբաչովը՝ процес пошел, բայց բոլորդ հիշում եք, թե այդ պրոցեսն ինչո՛վ ավարտվեց: 

Կոռուպցիան մեր ուղեղներում շատ խոր և շատ հիմնավոր է նստած: Հայ մարդու մտածելակերպն է, որ պաշտոն ձեռք բերելով՝ մենք հնարավորություն ենք ստանում հարստանալու, ոչ թե ծառայելու հանրությանը, այդպիսի մտայնությամբ վաղ թե ուշ պրոցեսը կգնա, բայց ոչ այն ուղղությամբ, ինչպես պետք է: 

Իսկ թե այդ մտայնությունն ինչպես կարելի է հաղթահարել, ինչ արվի, ինչպես արվի, ես մի քիչ կողմ չեմ խրատաբանությանը, որ պետք է իրենց խրատենք, որ դա լավ բան չէ, որ պաշտոնը հարստանալու աղբյուր չպետք է դիտարկել և այլն: Մենք համոզվել ենք, որ խրատաբանությամբ հարցերը չեն լուծվում, մանավանդ որ, խրատ տվողը, բացի խրատ տալուց, ուրիշ լծակ չունի, դժբախտաբար:

Մանե Հարությունյան

MediaLab.am