Աշխարհի ամենահին կոշիկը չորանում է. գիտնականները մտածում են գտածոն պահպանելու մասին

Աշխարհի ամենահին կոշիկը չորանում է. գիտնականները մտածում են գտածոն պահպանելու մասին
Աշխարհի ամենահին կոշիկը չորանում է. գիտնականները մտածում են գտածոն պահպանելու մասին
Հեղինակ MediaLab

Հայաստանում հայտնաբերված` աշխարհի ամենահին կոշիկը արդեն սկսել է չորանալ: Այն փրկելու համար անհրաժեշտ է գտածոն կոնսերվացնել: «Երբ 2008-ին մենք հայտնաբերեցինք այդ կոշիկը, այն շատ լավ պահպանված էր։ Կոշիկը պետք է կոնսերվացվի, մանավանդ մենք գիտենք՝ ինչ ձևով։ Սակայն արդեն հիմա այն սկսել է չորանալ։ 10 տարուց մենք այն կկորցնենք, եթե անհրաժեշտ ձևով չկոնսերվացնենք»,– լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ ասել է ամերիկյան արշավախմբի ղեկավար, հնագետ Գրիգոր Արեշյանը։
Նրա կարծիքով` կոնսերվացման հարցով պետք է զբաղվեն թանգարանը և ՀՀ մշակույթի նախարարությունը։ Հայաստանին կարող են նաև օգնել կաշվե իրերի կոնսերվացման հարցում մասնագիտացած միջազգային տարբեր ինստիտուտները:
Աշխարհի ամենահին կոշիկը հայտնաբերվել է Վայոց ձորի մարզի Արենի գյուղի մոտակայքում գտնվող Թռչունների քարայր կոչվող տեղանքի հնագիտական պեղումների ժամանակ: ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի տնօրեն Պավել Ավետիսյանը լրագրողներին հայտնել է, որ պեղումներն այս տեղանքում սկսվել են  դեռևս 2007 թվականից:

Դրանք կատարել են ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի, ամերիկյան և իռլանդական հնագետներից բաղկացած արշավախմբերը:

«Հայ-ամերիկա-իռլանդական համատեղ այս արշավախմբի պեղումների ընթացքում բացվել են բազմաթիվ շերտեր, ի հայտ են եկել շատ լավ պահպանված բազմաթիվ գտածոներ, որոնք թվագրվում են Ք. ա. 4200-ից մինչև 3500 թվականները»,- ասել է Պավել Ավետիսյանը: Հնագետ Գրիգոր Արեշյանն էլ նշել է, որ հայտաբերված կոշիկը պատկանում է պղնձե դարին (Ք. ա. 7000–5000 թվականներ)։

Նրա խոսքերով, այդ ժամանակաշրջանը եղել է տեխնոլոգիական կարևորագույն հայտնագործությունների շրջան։ Պղնձե դարի հետ են կապում մետաղի մշակումը,  անիվի հայտնաբերումը, տրանսպորտային միջոցների և գորգի օգտագործումը: Հնագետը նշել  է, որ Վայոց ձորի քարանձավային համալիրներում արշավախումբն արձանագրել է 39 բնակեցված քարանձավ։ Այստեղ պեղումները չեն դադարում: Այսօրվա դրությամբ, սակայն,  Արենիի քարանձավի միայն 3–4 տոկոսն է պեղվել։

«Մենք ունենք հիանալի պահպանված փայտյա, ոսկրե, կաշվե իրեր, զգեստ, նույնիսկ` մարդկանց փափուկ հյուսվածքներ, մնացորդներ։ Ըստ երևույթին, քարանձավն օգտագործվել է նաև որպես գերեզմանոց»,– ասել է Գրիգոր Արեշյանը:

Ինչ վերաբերում է մեծ աղմուկ հանած կոշիկին, ապա այն պեղվել է 2008 թվականին: Իսկ 2009 թվականի վերջերին մասնագետները հաստատել են, որ խոսքը 5500–6000 տարվա պատմություն ունեցող նմուշի մասին է։ Ըստ գիտնականների` սա այժմ հայտնաբերված` աշխարհի ամենահին կոշիկն է: «Կան հուշարձաններ, որտեղ գտել են նույն տարիքի ոտնամաններ։ Սա առաջին դեպքն է, երբ հենց ոտնամանն է թվագրված, այլ ոչ թե միջավայրը, որտեղ այն գտնվել է։

Այս դեպքում և՛ շերտն է թվագրված, և՛ կոշիկը։ Այս առումով` այս կոշիկի տված տվյալը ամենաարժանահավատն է։ Այդ պատճառով` աղմուկն ավելի մեծ է, քան մյուս դեպքերում», – լրագրողներին ասել է  ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի տնօրեն Պավել Ավետիսյանը։

Հաղորդվում է, որ աշխարհի ամենահին ոտնամանը կարված է կաշվի մեկ ամբողջական կտորից: Այն  հետևի և առջևի մասերում բացված մի շարք անցքերով անցկացված քուղերով կապվել է ոտքին: Արդի եվրոպական չափման տեսակետից` այն 37 համարի է:

Կոշիկը հայտնաբերվել է խոտով լցված վիճակում, ինչը գիտնականներին մտորելու տեղիք է տվել: Կա վարկած, որ  նախամարդիկ խոտը կոշիկի մեջ են լցրել` այն տաք պահելու համար: Արժանահավատ է նաև այն վարկածը, համաձայն որի` խոտը կոշիկի մեջ դրվել է ձևը պահպանելու համար: Լուծված չէ անգամ կոշիկի հետ կապված հիմնական հարցը` նախամարդիկ այն հագե՞լ են, թե՞ ոչ: Եզակի գտածոն այժմ գտնվում է Հայաստանի պատմության թանգարանում:

Համաձայն ՀՀ օրենքների` նմուշից բացի,  մշակութային արժեք ներկայացնող ոչ մի նյութ չի կարող դուրս գալ Հայաստանից` առանց հատուկ թույլատվության։ «Դա պետության սեփականությունն է։

Ըստ օրենքի՝ մենք պարտավոր ենք հանձնել նյութերը պետական թանգարան։ Բացի գիտական ինֆորմացիայից, առարկայական որևէ բան չի կարող Հայաստանից դուրս գալ` դա կնշանակի, որ մենք գողություն արեցինք»,– ասել է Պավել Ավետիսյանը։

Անհրաժեշտության դեպքում, սակայն, կոշիկը կարող է տրամադրվել տարբեր մասնագետների` ուսումնասիրություններ կատարելու նպատակով:

Այս կապակցությամբ` տեղացի գիտնականներին անհանգստացնում է կոշիկի չորացման խնդիրը, որը նրանք ակնկալում են լուծել իրենց օտարազգի գործընկերների օգնությամբ` Գերմանիայում կամ Շվեյցարիայում:

Լիաննա Խաչատրյան

© Medialab.am